Tạ Bá Long, cái tên từng gắn liền với quyền lực tối thượng tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Dầu khí Toàn Cầu (GPBank), giờ đây được nhắc đến như một bài học đắt giá và đầy cay đắng trong lịch sử ngành ngân hàng Việt Nam. Từ đỉnh cao danh vọng, là một trong những ông trùm tài chính có sức ảnh hưởng lớn tại Hà Nội, ông đã rơi vào vòng xoáy của các đại án kinh tế, đối mặt với những bản án nghiêm khắc vì hàng loạt sai phạm trong quản lý, cho vay và đặc biệt là hành vi tham ô tài sản táo tợn.
Câu chuyện của Tạ Bá Long không chỉ là sự sụp đổ của một cá nhân mà còn phản ánh một giai đoạn đầy biến động, “tranh tối tranh sáng” của hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần giai đoạn 2010 – 2015. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết, mở rộng hồ sơ vụ án, bóc tách từng lớp lang trong quá trình sai phạm và cái giá phải trả của cựu Chủ tịch GPBank, dựa trên các dữ liệu pháp lý, cáo trạng và báo chí chính thống.
Quyền lực và sự trỗi dậy, thao túng tại GPBank
Trước khi vướng vào vòng lao lý, ông Tạ Bá Long là một doanh nhân có tiếng tăm, được xem là linh hồn của GPBank. Dưới thời ông Long, GPBank chuyển mình từ một ngân hàng nông thôn lên thành thị, khoác lên mình chiếc áo của một tổ chức tín dụng năng động với tốc độ tăng trưởng nóng. Các chi nhánh mọc lên khắp nơi, lãi suất huy động luôn nằm trong nhóm dẫn đầu thị trường, tạo ra vỏ bọc hào nhoáng về một đế chế tài chính vững mạnh.
Tuy nhiên, đằng sau sự hào nhoáng đó là những lỗ hổng quản trị nghiêm trọng và mô hình quản lý mang đậm tính gia đình trị. Với vai trò là Chủ tịch Hội đồng Quản trị, Tạ Bá Long nắm giữ quyền quyết định tối cao, cùng với người em vợ là Đoàn Văn An (Phó Chủ tịch HĐQT) tạo thành cặp bài trùng thâu tóm mọi hoạt động của ngân hàng.
Thay vì chèo lái ngân hàng phát triển bền vững theo các chuẩn mực quốc tế, ông Long và các cộng sự thân tín đã biến GPBank thành “sân sau” để phục vụ các mục đích cá nhân. Họ coi nguồn vốn huy động từ dân cư như túi tiền riêng, tùy ý điều phối cho các dự án đầu tư mạo hiểm của gia đình hoặc các công ty thân hữu. Chính tư duy quản trị sai lệch này đã dẫn đến tình trạng âm vốn chủ sở hữu hàng nghìn tỷ đồng và tỷ lệ nợ xấu tăng phi mã, vượt xa mọi ngưỡng an toàn cho phép.
Những sai phạm mang tính hệ thống dẫn đến việc bị khởi tố
Sai phạm của Tạ Bá Long không chỉ dừng lại ở một hành vi đơn lẻ hay sơ suất trong quản lý, mà là một chuỗi các quyết định cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế kéo dài trong nhiều năm. Đây là những hành vi có tổ chức, có sự cấu kết chặt chẽ và chỉ đạo xuyên suốt từ cấp cao nhất.
Vi phạm quy định về cho vay trong hoạt động của các tổ chức tín dụng: “Bơm” vốn cho sân sau
Đây là sai phạm khởi đầu và cũng là nguyên nhân chính dẫn đến sự sụp đổ của GPBank. Cơ quan điều tra xác định Tạ Bá Long cùng các đồng phạm đã phê duyệt hàng loạt khoản vay trái quy định pháp luật. Điểm chung của các khoản vay này là đều hướng tới các công ty “sân sau” do chính Tạ Bá Long hoặc người nhà lập ra, hoặc các đối tác thân thiết trong hệ sinh thái kinh doanh của ông.
Quy trình thẩm định tín dụng tại GPBank dưới thời Tạ Bá Long gần như bị vô hiệu hóa. Các khoản vay hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng được phê duyệt chớp nhoáng mà không có tài sản đảm bảo hợp lệ, hoặc nếu có thì là tài sản được định giá khống, cao hơn gấp nhiều lần giá trị thực tế.
Điển hình là vụ việc liên quan đến nhóm các công ty M&C và Công ty Thành Trung. Thông qua các dự án “bánh vẽ” – những dự án bất động sản trên giấy hoặc chưa đủ pháp lý – Tạ Bá Long đã chỉ đạo giải ngân những khoản tiền khổng lồ. Số tiền này sau khi ra khỏi ngân hàng không được đầu tư vào dự án mà bị sử dụng sai mục đích, đảo nợ lòng vòng hoặc chiếm đoạt. Khi các công ty này mất khả năng thanh toán, GPBank phải gánh chịu những khoản nợ xấu khổng lồ không thể thu hồi, đẩy ngân hàng vào tình trạng mất thanh khoản nghiêm trọng. Việc phê duyệt tín dụng dễ dãi, bỏ qua các quy trình thẩm định rủi ro là nguyên nhân trực tiếp làm thất thoát hàng nghìn tỷ đồng của Nhà nước và cổ đông.
Mối liên hệ chằng chịt với các đại án ngân hàng khác
Trong giai đoạn khủng hoảng của ngành ngân hàng (2011-2014), tên tuổi của Tạ Bá Long cũng xuất hiện trong các mối liên hệ chằng chịt với các “ông bầu” ngân hàng khác. Đây là thời kỳ mà tình trạng sở hữu chéo và gửi tiền lòng vòng giữa các ngân hàng diễn ra phức tạp.
Các cơ quan chức năng đã làm rõ sự móc nối giữa các lãnh đạo ngân hàng trong việc gửi tiền liên ngân hàng, mua bán nợ xấu để “làm đẹp” báo cáo tài chính một cách giả tạo. Khi một ngân hàng thiếu thanh khoản, các ngân hàng khác trong “nhóm lợi ích” sẽ bơm vốn hỗ trợ thông qua các hợp đồng tiền gửi hoặc mua trái phiếu doanh nghiệp sơ cấp. Những hành vi này không chỉ gây hại cho GPBank khi dòng tiền bị kẹt tại các ngân hàng yếu kém khác (như vụ án liên quan đến Ngân hàng Xây dựng – VNCB), mà còn gây bất ổn, tạo ra rủi ro dây chuyền cho cả hệ thống tài chính quốc gia thời điểm đó.
Chi tiết vụ án tham ô tài sản: Đỉnh điểm của lòng tham
Nghiêm trọng hơn cả tội danh vi phạm quy định cho vay là hành vi “Tham ô tài sản” của Tạ Bá Long. Nếu như tội “Cố ý làm trái” có thể được biện minh bằng sự yếu kém trong năng lực quản lý, thì tội “Tham ô” là minh chứng rõ ràng nhất cho sự suy thoái đạo đức và lòng tham không đáy của người đứng đầu. Đây là tình tiết định khung tăng nặng, biến vụ án từ vi phạm kinh tế trở thành án tham nhũng nghiêm trọng.
Thủ đoạn “tăng vốn ảo”, chiếm đoạt tiền thật
Theo cáo trạng của Viện Kiểm sát, bối cảnh của hành vi tham ô xuất phát từ áp lực tăng vốn điều lệ theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. Tuy nhiên, thay vì dùng tiền thật của mình để góp vốn, Tạ Bá Long và em vợ Đoàn Văn An đã sử dụng chính tiền của GPBank để… góp vốn vào GPBank.
Cụ thể, họ đã lợi dụng dự án “Trung tâm thương mại, văn phòng và nhà ở” (dự án 58 Tây Hồ) để rút tiền từ ngân hàng. Tạ Bá Long đã chỉ đạo cấp dưới ký khống các hợp đồng đặt cọc, hợp đồng mua bán cổ phần hoặc tạm ứng tiền cho các công ty con do mình lập ra (như Công ty CP Phát triển Đô thị Sài Gòn Tây Bắc).
Thông qua các hợp đồng mua bán 58% tòa nhà “ảo” này, Tạ Bá Long đã “rút ruột” ngân hàng hàng nghìn tỷ đồng. Dòng tiền sau khi được giải ngân ra khỏi GPBank đã đi lòng vòng qua các tài khoản trung gian, sau đó quay trở lại túi của Tạ Bá Long và Đoàn Văn An. Họ dùng chính số tiền này để nộp tiền mua cổ phần tăng vốn điều lệ cho GPBank hoặc trả nợ gốc và lãi cho các khoản trái phiếu đã phát hành trước đó. Đây là thủ đoạn “mỡ nó rán nó” cực kỳ tinh vi, biến tiền của người gửi tiền thành tiền túi của lãnh đạo ngân hàng.
Vai trò đồng lõa và áp lực của bộ máy dưới quyền
Vụ án Tạ Bá Long không thể thực hiện trót lọt nếu không có sự tiếp tay đắc lực của bộ máy dưới quyền. Hệ thống kiểm soát nội bộ của GPBank đã bị tê liệt hoàn toàn trước quyền lực tuyệt đối của Chủ tịch.
Các Phó Tổng Giám đốc, Kế toán trưởng và các Giám đốc chi nhánh, dù biết rõ hồ sơ vay vốn là sai phạm, phương án kinh doanh là giả tạo, nhưng vẫn nhắm mắt làm ngơ hoặc trực tiếp tham gia vào việc hợp thức hóa hồ sơ theo chỉ đạo miệng hoặc văn bản của Chủ tịch. Một số bị cáo tại tòa khai nhận họ phải chịu áp lực rất lớn, buộc phải thực hiện lệnh nếu muốn giữ ghế, số khác lại được hưởng lợi từ cơ chế “xin – cho” trong ngân hàng. Điều này cho thấy sự lũng đoạn toàn diện trong văn hóa doanh nghiệp và bộ máy quản trị của GPBank thời kỳ đó – một mô hình quản trị độc đoán và thiếu minh bạch.
Diễn biến các phiên tòa và bản án thích đáng cho kẻ chủ mưu
Quá trình xét xử Tạ Bá Long kéo dài qua nhiều giai đoạn với các tội danh khác nhau, thể hiện sự quyết tâm của pháp luật trong việc xử lý triệt để, không bỏ lọt tội phạm kinh tế, đặc biệt là các tội phạm chức vụ trong lĩnh vực ngân hàng.
Phiên tòa xét xử sơ thẩm và phúc thẩm vụ án cố ý làm trái
Trong vụ án đầu tiên được đưa ra xét xử liên quan đến việc gây thiệt hại 3.900 tỷ đồng thông qua việc cho vay sai quy định đối với nhóm công ty M&C, Tạ Bá Long đã phải đối mặt với công lý. Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội, sau khi xem xét toàn diện hồ sơ, đã tuyên phạt bị cáo mức án 05 năm tù về tội “Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng”. Bản án này là lời cảnh tỉnh đầu tiên, nhưng chưa phải là cái kết cuối cùng.
Bản án nghiêm khắc cho tội danh Tham ô tài sản
Chưa dừng lại ở đó, cơ quan điều tra tiếp tục bóc tách hành vi rút ruột 3.900 tỷ đồng của GPBank để tăng vốn điều lệ và trả nợ trái phiếu. Với hành vi này, Tạ Bá Long tiếp tục bị truy tố tội danh nặng hơn rất nhiều: “Tham ô tài sản”.
Tại các phiên tòa sau này (giai đoạn xét xử 2022 – 2023), Hội đồng xét xử nhận định hành vi của bị cáo là đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm trực tiếp đến quyền sở hữu tài sản của tổ chức tín dụng, gây mất niềm tin trong nhân dân. Hành vi rút tiền ngân hàng để phục vụ lợi ích nhóm và cá nhân được đánh giá là thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt.
Tuy nhiên, Tòa án cũng áp dụng chính sách khoan hồng, cân nhắc các tình tiết giảm nhẹ như: bị cáo đã thành khẩn khai báo, nộp lại một phần tiền khắc phục hậu quả, gia đình có công với cách mạng và nhân thân tốt. Kết quả, Tạ Bá Long phải nhận thêm bản án tù có thời hạn rất nặng. Tổng hợp với bản án trước đó, ông phải chấp hành hình phạt chung lên tới 14 năm tù, khép lại sự nghiệp trong song sắt nhà tù.
Hậu quả để lại và bài học xương máu cho hệ thống ngân hàng
Vụ án Tạ Bá Long và GPBank là một trong những vết nhơ khó gột rửa, để lại hậu quả nặng nề kéo dài nhiều năm sau đó. Về mặt tài chính, GPBank lâm vào tình trạng âm vốn chủ sở hữu hàng chục nghìn tỷ đồng, không còn khả năng phục hồi.
Hậu quả nhãn tiền là Ngân hàng Nhà nước đã phải ra quyết định mua lại bắt buộc toàn bộ cổ phần của GPBank với giá 0 đồng, chuyển đổi mô hình thành Ngân hàng TNHH MTV do Nhà nước làm chủ sở hữu 100%. Điều này đồng nghĩa với việc toàn bộ cổ đông hiện hữu, bao gồm cả Tạ Bá Long, mất trắng toàn bộ vốn góp. Đây là biện pháp mạnh tay cần thiết để đảm bảo quyền lợi cho người gửi tiền và ngăn chặn sự sụp đổ dây chuyền của hệ thống.
Vụ án này là bài học xương máu về việc kiểm soát quyền lực của cổ đông lớn, ngăn chặn tình trạng “sở hữu chéo” và thao túng ngân hàng làm sân sau. Nó đã thúc đẩy các cơ quan quản lý siết chặt hơn các quy định về quản trị rủi ro, giới hạn tỷ lệ sở hữu cổ phần và tăng cường thanh tra giám sát hoạt động của các tổ chức tín dụng.
Để phục vụ cho nhu cầu tra cứu, lưu trữ và nghiên cứu về các vụ án kinh tế lớn, những thông tin chi tiết trên đã được tổng hợp và sẽ được lưu lại trên trang web https://nhapkho.net. Bạn đọc quan tâm có thể truy cập để xem thêm các hồ sơ liên quan đến tội phạm kinh tế và diễn biến các đại án khác.
Tổng kết thông tin về đối tượng Tạ Bá Long
Dưới đây là tóm tắt lý lịch và tình trạng pháp lý của đối tượng dựa trên các thông tin công khai từ cơ quan chức năng:
- Họ và tên: Tạ Bá Long
- Năm sinh: 1955
- Quê quán: Ninh Bình
- Chức vụ: Cựu Chủ tịch HĐQT Ngân hàng Thương mại Cổ phần Dầu khí Toàn Cầu (GPBank).
- Tình trạng pháp lý: Đã bị khởi tố, bắt giam và đã bị kết án.
- Đã xử tội hay chưa: Đã hoàn tất xét xử qua nhiều phiên tòa (Sơ thẩm và Phúc thẩm) với nhiều tội danh khác nhau.
- Án phạt cụ thể:
- Bản án năm 2017 (Vụ án cho vay sai quy định): 05 năm tù về tội “Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng”.
- Bản án năm 2022 (Vụ án tham ô liên quan dự án 58 Tây Hồ và phát hành trái phiếu): Tuyên phạt 09 năm tù về tội “Tham ô tài sản”.
- Tổng hợp hình phạt: Tòa án buộc bị cáo Tạ Bá Long phải chấp hành hình phạt chung cho các bản án là khoảng 14 năm tù (theo số liệu tổng hợp dựa trên các phán quyết chính thức tính đến năm 2023). Ngoài án tù, bị cáo còn phải chịu trách nhiệm dân sự bồi thường số tiền rất lớn cho ngân hàng.
- Tình trạng hiện tại: Đang chấp hành án phạt tù tại trại giam.