Phan Thành Mai – “Kiến trúc sư” trưởng trong đại án VNCB và cái giá 30 năm tù cho tham vọng đặt nhầm chỗ
Trong lịch sử tư pháp Việt Nam, hiếm có vụ án kinh tế nào để lại nhiều dư âm và bài học đau xót như đại án xảy ra tại Ngân hàng TMCP Xây dựng Việt Nam (VNCB). Đây không chỉ là vụ án gây thất thoát số tiền kỷ lục lên đến hàng nghìn tỷ đồng mà còn phơi bày những lỗ hổng nghiêm trọng trong quản trị ngân hàng giai đoạn tái cơ cấu. Nổi bật trong bức tranh u tối đó, bên cạnh “ông trùm” Phạm Công Danh, nhân vật Phan Thành Mai – nguyên Tổng Giám đốc VNCB – được nhắc đến như một mắt xích trí tuệ quan trọng nhất. Ông được ví là “kiến trúc sư” trưởng, người đã dùng kiến thức chuyên môn sâu rộng để thiết kế nên những ma trận tài chính tinh vi, giúp hợp thức hóa việc rút ruột ngân hàng, dẫn đến sự sụp đổ dây chuyền.
Bài viết dưới đây sẽ phân tích tường tận hồ sơ của Phan Thành Mai, từ hành trình của một chuyên gia bất động sản uy tín đến con đường trượt dài vào vòng lao lý, cùng những phân tích chuyên sâu về thủ đoạn phạm tội và cái giá phải trả.
Chân dung Phan Thành Mai: Từ chuyên gia kinh tế uy tín đến cánh tay phải của “ông trùm”
Phan Thành Mai sinh năm 1971 tại Nghệ An, lớn lên và lập nghiệp tại các thành phố lớn. Khác với những đối tượng phạm tội kinh tế xuất thân từ kinh doanh tự phát, Phan Thành Mai là một trí thức được đào tạo bài bản, sở hữu nền tảng học vấn vững chắc với bằng Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh.
Vị thế trước khi gia nhập VNCB
Trước khi bước chân vào “vũng lầy” VNCB, Phan Thành Mai đã xây dựng được một thương hiệu cá nhân rất mạnh trong giới tài chính và bất động sản Việt Nam.
- Chuyên gia chiến lược: Ông từng giữ chức Tổng Thư ký Hiệp hội Bất động sản Việt Nam (VNREA), một vị trí đòi hỏi tầm nhìn vĩ mô và khả năng phân tích sắc bén.
- Tiếng nói có trọng lượng: Trong giai đoạn thị trường bất động sản đóng băng (2011-2012), Phan Thành Mai thường xuyên xuất hiện trên các phương tiện truyền thông đại chúng, các diễn đàn kinh tế với những bài tham luận, phân tích sâu sắc về giải pháp tháo gỡ khó khăn cho thị trường. Ông được xem là “quân sư” cho nhiều doanh nghiệp địa ốc lớn.
Chính sự am hiểu tường tận về thị trường tài chính và bất động sản, cùng khả năng “vẽ” ra các dự án và dòng tiền, đã khiến Phan Thành Mai lọt vào “mắt xanh” của Phạm Công Danh – Chủ tịch Tập đoàn Thiên Thanh, người đang ôm mộng thâu tóm ngân hàng để phục vụ cho các dự án bất động sản của mình.
Bước ngoặt định mệnh: Trở thành Tổng tư lệnh VNCB
Năm 2013, khi Phạm Công Danh hoàn tất việc mua lại Ngân hàng Đại Tín (TrustBank) từ nhóm cổ đông Phú Mỹ (bà Hứa Thị Phấn) và đổi tên thành VNCB, Phan Thành Mai chính thức được bổ nhiệm làm Tổng Giám đốc.
Tại đây, thay vì sử dụng năng lực của mình để tái cơ cấu, vực dậy một ngân hàng đang ốm yếu với khoản lỗ lũy kế khổng lồ, Phan Thành Mai lại chọn con đường sai trái. Ông trở thành người vạch ra chiến lược, tìm cách lách các quy định khắt khe của Ngân hàng Nhà nước để bơm vốn cho các công ty sân sau của Phạm Công Danh. Mai được ví như “bộ não”, còn Danh là “nguồn lực”, cả hai đã tạo nên một cặp bài trùng lũng đoạn VNCB.
Những sai phạm kinh tế chấn động và thủ đoạn “rút ruột” tinh vi
Cáo trạng của Viện Kiểm sát và diễn biến tại các phiên tòa đã vạch trần hàng loạt thủ đoạn tài chính phức tạp mà Phan Thành Mai trực tiếp chỉ đạo hoặc tham gia. Những hành vi này không đơn thuần là sai sót nghiệp vụ, mà là sự cố ý làm trái có tổ chức.
1. Chiêu trò “nâng cấp” hệ thống Core Banking: Vỏ bọc công nghệ
Một trong những hành vi phạm tội điển hình và tinh vi nhất của Phan Thành Mai là việc lợi dụng dự án công nghệ để rút tiền.
- Bối cảnh: VNCB khi đó đang bị đặt vào tình trạng kiểm soát đặc biệt, mọi khoản chi tiêu lớn đều bị giám sát chặt chẽ. Ngân hàng đang thiếu thanh khoản trầm trọng, hoàn toàn không có nhu cầu cấp thiết hay năng lực tài chính để thay thế hệ thống lõi (Core Banking).
- Thủ đoạn: Để có tiền mặt đưa cho Phạm Công Danh sử dụng, Phan Thành Mai đã chủ trì, chỉ đạo cấp dưới lập hồ sơ khống về đề án nâng cấp hệ thống Core Banking. Ông ký hợp đồng dịch vụ khống với Công ty An Phát.
- Hậu quả: Thông qua hợp đồng ma này, 63 tỷ đồng của VNCB đã bị rút ra. Số tiền này không hề được dùng để mua sắm thiết bị hay phần mềm nào, mà chảy thẳng vào túi riêng để Phạm Công Danh chi tiêu và trả nợ. Đây là ví dụ điển hình của việc dùng vỏ bọc “đầu tư công nghệ” để tham ô.
2. Ma trận các công ty “sân sau” và hồ sơ vay vốn khống
Để rút được số tiền hàng nghìn tỷ đồng từ ngân hàng do chính mình làm chủ (theo quy định là bị cấm hoặc hạn chế), Phan Thành Mai đã giúp Phạm Công Danh dựng lên một mạng lưới các công ty “ma”.
- Thành lập 29 công ty: Dưới sự tư vấn của Mai, Phạm Công Danh đã nhờ nhân viên, bảo vệ, lái xe… đứng tên làm giám đốc của 29 công ty sân sau.
- Hợp thức hóa hồ sơ: Phan Thành Mai chỉ đạo nhân viên VNCB làm ngơ các quy trình thẩm định tín dụng, ký duyệt các hồ sơ vay vốn cho các công ty này dù không có tài sản đảm bảo hợp pháp, hoặc tài sản đảm bảo (như đất đai dự án Sân vận động Chi Lăng) đã được thế chấp ở nơi khác hoặc bị nâng khống giá trị lên gấp nhiều lần thực tế.
- Hậu quả: Hàng loạt khoản vay nghìn tỷ được giải ngân thần tốc và nhanh chóng trở thành nợ xấu không có khả năng thu hồi, đẩy VNCB vào bờ vực phá sản hoàn toàn.
3. Ủy thác đầu tư trái phiếu: Đường đi lắt léo của dòng tiền
Một thủ đoạn khác thể hiện “trí tuệ” sai lệch của Phan Thành Mai là việc ủy thác đầu tư qua Quỹ Lộc Việt.
- Biết rõ VNCB không thể trực tiếp cho các công ty của Phạm Công Danh vay tiền (do vi phạm tỷ lệ an toàn), Mai đã nghĩ ra cách đi đường vòng.
- Ông chỉ đạo VNCB ủy thác gần 900 tỷ đồng cho Quỹ Lộc Việt đầu tư trái phiếu. Quỹ này sau đó dùng tiền của VNCB để mua trái phiếu của chính các công ty sân sau thuộc Tập đoàn Thiên Thanh.
- Thực chất, đây là hành vi lấy tiền của ngân hàng đưa cho chủ ngân hàng sử dụng trái luật, gây thiệt hại đặc biệt lớn.
Để phục vụ cho việc lưu trữ và tra cứu thông tin tội phạm, thông tin của đối tượng này sẽ được tổng hợp và lưu trữ trên website của chúng tôi. Bạn đọc quan tâm có thể truy cập đường link Tại đây để tra cứu tư liệu nghiên cứu lâu dài, phục vụ cho công tác học tập và tìm hiểu pháp luật.
Quá trình tố tụng, thái độ tại tòa và cái giá phải trả
Ngày định mệnh và lời khai chấn động
Ngày 29/7/2014, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã thực hiện lệnh bắt tạm giam Phan Thành Mai cùng Phạm Công Danh. Sự kiện này đã gây chấn động giới tài chính lúc bấy giờ.
Tại các phiên tòa sơ thẩm và phúc thẩm (kéo dài qua nhiều năm với 2 giai đoạn xét xử), Phan Thành Mai luôn giữ thái độ bình tĩnh, khai báo rành mạch và logic – đúng chất của một người có học thức.
- Lời bào chữa: Mai thừa nhận hành vi phạm tội nhưng biện minh rằng động cơ của ông là muốn “cứu” ngân hàng. Ông cho rằng TrustBank khi tiếp nhận đã là một “xác chết” với khối nợ xấu khổng lồ từ thời bà Hứa Thị Phấn, nên ông buộc phải dùng các biện pháp mạnh, thậm chí rủi ro pháp lý (như chi lãi ngoài, rút tiền đầu tư dự án bất động sản) để mong kiếm lợi nhuận bù đắp.
- Sự hối hận muộn màng: Trong lời nói sau cùng, Phan Thành Mai đã rơi nước mắt xin lỗi cổ đông, nhân viên ngân hàng và gia đình. Ông thừa nhận sự ảo tưởng về năng lực kiểm soát rủi ro đã dẫn đến bi kịch hôm nay.
Bản án thích đáng: 30 năm tù
Hội đồng xét xử nhận định hành vi của Phan Thành Mai là đặc biệt nghiêm trọng, có vai trò đồng phạm giúp sức tích cực nhất cho Phạm Công Danh. Dù có tình tiết giảm nhẹ là khai báo thành khẩn, nhân thân tốt, nhưng hậu quả vụ án quá lớn.
- Giai đoạn 1 (2016): Tòa tuyên phạt Phan Thành Mai 22 năm tù về các tội “Cố ý làm trái…” và “Vi phạm quy định cho vay…”.
- Giai đoạn 2 (2018): Trong vụ án tiếp theo liên quan đến sai phạm tại VNCB, Sacombank, TPBank, BIDV…, Phan Thành Mai tiếp tục bị tuyên án.
Tổng hợp hình phạt của các bản án, Phan Thành Mai phải chấp hành mức án chung là 30 năm tù (đây là mức án tối đa cho tù có thời hạn theo quy định của pháp luật Việt Nam). Ngoài ra, ông còn gánh chịu trách nhiệm dân sự bồi thường hàng ngàn tỷ đồng cùng các bị cáo khác.
Bài học cảnh tỉnh sâu sắc cho giới trí thức và doanh nhân
Câu chuyện của Phan Thành Mai là một bi kịch của “tài chưa đi liền với đức”. Sự sụp đổ của ông để lại những bài học đắt giá:
- Ranh giới mong manh: Giữa một chuyên gia tài chính tài năng và một tội phạm kinh tế đôi khi chỉ cách nhau một quyết định. Sự tự tin thái quá vào khả năng “lách luật” có thể dẫn đến hậu quả khôn lường.
- Trách nhiệm đạo đức: Người làm quản lý ngân hàng không chỉ chịu trách nhiệm với chủ sở hữu mà còn nắm giữ sinh mệnh tài chính của hàng ngàn người gửi tiền. Việc sử dụng tiền gửi của dân chúng làm công cụ riêng là tội ác không thể dung thứ.
- Sự thượng tôn pháp luật: Không có bất kỳ mục đích “cao đẹp” nào (như cứu ngân hàng, tái cơ cấu) có thể biện minh cho hành vi vi phạm pháp luật.
Tổng hợp thông tin đối tượng Phan Thành Mai
| Thông tin | Chi tiết |
|---|---|
| Năm sinh | 1971 |
| Quê quán | Nghệ An (Trước khi bị bắt sống tại TP.HCM) |
| Trình độ học vấn | Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh (MBA) |
| Chức vụ cao nhất | Tổng Giám đốc Ngân hàng TMCP Xây dựng Việt Nam (VNCB) |
| Đã bị bắt hay chưa | Đã bị bắt (ngày 29/7/2014) |
| Đã xử tội hay chưa | Đã xét xử xong (qua 2 giai đoạn đại án VNCB) |
| Án phạt phải lãnh | 30 năm tù (Tổng hợp hình phạt mức trần của án tù có thời hạn) |
| Tình trạng hiện tại | Đang chấp hành án phạt tù tại trại giam |